Dutch treat - Macha from an Integral perspective

Earlier this year Anne-Marie Voorhoeve, Dick Uyttewaal from Privaserve foudation and I presented at a CHE Salon our insights and questions in the Macha projects. Leida Schuringa has made a wonderful report from this event. I post her report here and will try to find ways to translate it and publish it in the Integral Leadership Review.

Here is a Dutch treat from Leida as it was posted on the website of Gertjan van Stam.

 

De Integrale Benadering

We hebben het voorrecht om voor Macha en Zambia met vele professionals samen te werken, uit vele binnen- en buitenlanden. Zo ook met CHE, het Centrum voor Human Emergence. Deze groep gebruikt Spiral Dynamics, een systeem waarmee waardesystemen meetbaar en bespreekbaar worden. Op 10 juni heeft men in Nederland een bijeenkomst gehad alwaar de situatie in Macha is doorgesproken. Leida Schuringa heeft daar een verslag van gemaakt, en door mij bewerkt waren dit de observeringen aldaar;

Inleiding
Macha is een gebied in Zambia. Zambia is ongeveer 20 x zo groot als Nederland (752.614 km2) en er wonen 11,9 miljoen mensen waarvan 60% op het platteland. Dat betekent een bevolkingsdichtheid van 16 per km2 . De gemiddelde levensverwachting is lager dan 40 jaar en het merendeel van de bevolking leeft onder de nationale armoedegrens (die is meestal nog lager dan de internationale grenswaarde van 1 dollar per dag). Tekenend is de uitspraak van een arts: "Blijkbaar is de oogst weer binnen. Ik zie dat de mensen die hier in het ziekenhuis komen, weer wat aankomen." Het merendeel van de Zambianen (>70%) is christelijk. De gemeenschappelijke voertaal is Engels, naast de 71 lokale talen. Ook het eindexamen op scholen wordt in het Engels afgenomen.

De regio Macha is ongeveer zo groot als de provincies Utrecht en Noord Holland te samen. Het is een relatief vlak gebied dat er aan het eind van de regentijd groen uitziet met veel lage, dichte bossages, maar daarna helemaal weer uitdroogt. Macha refereert ook aan de plek waar het project ‘Macha' zich ontwikkelt. Hier staat een ziekenhuis dat in de vijftiger jaren is opgebouwd door de Brethren in Christ Church, en recent het Malaria onderzoek centrum. De dichtst bijzijnde stad is op uren reisafstand.

In Macha werken Gertjan en Janneke van Stam - van Dijk, ondersteund door de stichting PrivaServe Foundation. In het algemeen komt de meeste ontwikkelingshulp terecht in de steden, maar hier wordt geïnvesteerd in plattelandsontwikkeling in brede zin. Janneke is arts en ging in het onderzoekcentrum en ziekenhuis aan de slag. Gertjan, die ondermeer werkzaam was in strategieontwikkeling bij KPN en daar ook kennis had gemaakt met Spiral Dynamics (KPN had Don Beck uitgenodigd), werktte in de techniek. Gertjan wilde het integrale denkraam gebruiken om een community development proces te starten. Naast de medische zorg wilde hij zoeken naar manieren om de economische ontwikkeling te stimuleren en de infrastructuur te versterken.

Relatio = het succes van Macha
Wat betreft de onderliggende dynamieken in de Macha samenleving kunnen we zien dat het als geheel een dominant Paarse samenleving is (zie voor definitie van de kleuren alhier). Alles draait om relatie, de onderlinge relaties zijn bepalend. In het Macha gebied leven de Tongas. Ze zoeken elkaar op om veiligheid te creëren. Hun identiteit is de identiteit van de groep. Ze staan dicht bij de omgeving waar ze ook erg afhankelijk van zijn (honger bij een slechte oogst). Als voorbeeld: Chief Chitanka die verantwoordelijk is voor een gebied dat zo'n 22 dorpen omvat, maakt zich vooral zorgen om de voedselvoorziening. Hij worstelt o.a. met de vraag of en wanneer hij nationale en internationale hulpbronnen moet inschakelen. De mensen in deze samenleving zijn economisch sterk met elkaar verbonden, er is zorg voor elkaar (althans als je je aan de ongeschreven regels houdt). De gemeenschap is sterk gevoelsmatig en intuïtief georiënteerd. Beslissingen worden collectief genomen.

Traditie en stamhoofden spelen een vooraanstaande rol in de samenleving, overigens naast instituties als de politie en het gerechtshof (Blauwe elementen), die vooral zijn ingevoerd in de tijd dat Zambia een Britse kolonie was en door de ontwikkelingshulp. Er is een zekere vrijheid naar wie je met welk vraagstuk toegaat, waaruit blijkt dat er toch ook ruimte is om daarin je eigen weg te kiezen. Blauw vinden we ook terug in de kerk. Het merendeel van de Macha bewoners is christelijk. Het wordt raar gevonden als je niet gelovig bent. Ondanks deze intensiviteit is het toch ook een ‘lokale' kerk met veel zingen en dansen. Er is ook plaats voor andere religies: als Jood ben je hun broeder (Paars). Tegelijkertijd is er ook Oranje technologie in dit gebied zoals auto's, telefoon, radio, Internet en er is besef van klassenverschillen: niet iedereen is even gelijk. 

Essentieel in het werk in Macha is om relaties op te bouwen. De gemeenschap heeft daar de tijd en ruimte voor. Eerst een praatje maken, dan kan er van alles. Als ze je kennen, willen ze je graag helpen. Voor veel westerlingen is dit een spannende confrontatie om zo te investeren in de relatie en om de tijd te nemen. De mensen zelf voelen haarfijn aan of de belangstelling gemeend is: "Jullie komen hier echt voor ons en zijn geïnteresseerd in ons en in ons verhaal".

De inzet van het Macha project is om vanuit integraalperspectief mogelijkheden voor ontwikkeling in Macha te creëren. Dat valt in twee vragen uiteen:

1. hoe creëren we mogelijkheden voor talentontwikkeling (het individu);
2. hoe zorgen we voor een gezonde ontwikkeling van deze samenleving (het collectief).

Talentontwikkeling
Diverse lokaal talenten spelen een actieve rol in het Community Development proces. Hierbij een aantal voorbeelden:

• Fred is defacto de persoon ingevoerd in het Community Development proces. Hij is station manager van de radiozender. Vroeger was hij student en boer en hij is als eerste begonnen met het verbouwen van zonnebloemen voor de pitten. Hij ontmoet erg veel mensen. Zijn denken en handelen is sterk Paars georiënteerd. Hij is sterk in het opbouwen van relaties, luisteren en delen. Hij is de ogen, de oren, de voelsprieten van de gemeenschap. Daarnaast geeft hij mensen hoop, hij spoort hen aan om actie te ondernemen om hun dromen te verwezenlijken. Dit lijkt gemotiveerd door het belang van empowerment. (= positief Rood). Natuurlijk is het een uitdaging om zich los te maken uit de omarming van de gemeenschap. Hij is daarom voorzichtig, probeert altijd de relatie goed te houden. Tegelijkertijd groeit zelfbesef. Schijnbaar kleine dingen hebben een duidelijke impact op zijn ego-bewustzijn (zelfexpressie/ego-ontwikkeling in Rood). Het interne spanningsveld tussen Paarse en Rode waarden komt met name tot uiting in momenten van commotie, in de dynamiek van het nemen van beslissingen.

• Gregory, is de operationele directeur van LinkNet, 23 jaar oud en geboren in de omgeving. Opgegroeid in een Paarse samenleving heeft hij nu de leiding over een snel groeiend bedrijf. De vragen die dat oproept kunnen niet vanuit Paars beantwoord worden. Hij zit met allerlei Blauwe vragen rondom structuur en procedures. Ook voor hem is de vraag: hoe kan hij zich als individueel persoon losweken uit de Paarse omgeving? Wat helpt hem om via Rood naar Blauw te gaan? Hij komt allerlei vragen tegen waar hij niet zomaar een oplossing voor heeft.

• Esther,is een ruraal Zambia geboren, maar heeft in de stad een bedrijfseconomische opleiding gevolgd. Ze is 'teruggekomen' en wil zich inzetten voor de rurale gemeenschap. Het was eerst wel een grote overgang ("er is hier niets te doen"), maar het contact met de mensen en echt iets kunnen betekenen, maakt alles goed. Zij is verantwoordelijk voor de speelplaats voor de kinderen van het ziekenhuis en koppelt daar allerlei zaken aan vast zoals:

• oefeningen doen met de kinderen als verlengstuk van de fysio;
• groepsgesprekken met de moeders;
• voorlichting geven aan de ouders;
• een consultatiebureauachtige functie.

Ze is zichzelf aan het bijscholen door het lezen van litteratuur over Opvoeding en dergelijke.Esther heeft toegang tot het Groen-Oranje waardesysteem.

• Lydia en Venita. Lydia houdt de financiën bij en Venita regelt het voorraadbeheer binnen de Ubuntu bouwonderneming en leidt regelmatig mensen rond over het terrein. Beide vrouwen zijn geboren en getogen in de omgeving van Macha. Vrouwen zijn traditioneel actief in het huishouden, dus in de binnenkant van de samenleving en treden vooralsnog niet naar buiten (sterk Paarse taakverdeling). Het zijn vaak sterke vrouwen op wie de zorg voor het eigen gezin en de hele familie rust.

• Chief Chitanka is koning van een van de andere regio's. Hij heeft 12 jaar in de stad gewoond, maar toen de vorige koning stierf, is hij aangewezen. Hij wil echt iets bereiken voor zijn mensen ("wij willen dit ook wat er in Macha gaande is"). Hij is een voorbeeld voor Fred. Samen hebben ze een activiteit gestart met als doel: het behoud van de Afrikaanse cultuur. Hij is een actieve pleitbezorger van het Macha project.

Community development
De Stichting PrivaServe Foundation ondersteunt dit ontwikkelingsproces. Het doel is om de mensen in plattelandsgemeenschappen te inspireren om hun collectieve en individuele potentieel te realiseren. Zelfstandigheid en zelfredzaamheid van de plaatselijke bevolking van ontwikkelingslanden wordt zo vergroot door aanwezige hulpbronnen te stimuleren en tot ontwikkeling te brengen (capacity building projects) en door middel van noodhulp waar nodig (emergency support projects). Het gaat erom mensen in hun eigen kracht zetten, te ‘empoweren'. Een belangrijk werkprincipe daarbij is: ‘meet them where they are': sluit aan op hun werkelijkheid opdat het ook echt van hen wordt. Het gaat ook om creatieve oplossingen voor ‘eigenaarschap'. Een voorbeeld hiervan is dat LinkNet is opgezet als co-operatie. Het beste blijkt tot nu toe een combinatie te zijn van ownership, bottom up approach en topdown support (niet of-of, maar en-en) en dit gekoppeld aan het opbouwen van goede relaties.

Het werkt! En dat heeft een stroom van nationale en internationale bezoekers tot gevolg: "hoe doen jullie dit en wat is zo succesvol?" Jasper Bets (CHE) heeft 2,5 maand onderzoek gedaan in Macha om dit in kaart te brengen. Hij wordt hierin gecoacht door Ard Hordijk (Nijenrode) en Alain Volz van CHE ondersteunt Ard weer. Vragen zijn: Hoe geef je een integrale benadering vorm? Hoe creëer je resilience in de verschillende kwadranten? Hoe kun je het proces van synnerveren in beweging krijgen en houden?

Het Macha verhaal is begonnen met Malariabestrijding. Maar naast de meer medische kant, heeft malaria vele gezichten en in bredere zin gaat het om het vergroten van de gezondheid en weerbaarheid van de mensen. Malaria ontneemt levenslust en levenskracht. Het nestelt zich gemakkelijk in een Paarse samenleving, o.a. omdat er discipline nodig is om medicijnen in te nemen. Het kan gemakkelijk gebeuren dat iemand een penicillinekuur niet afmaakt omdat zij/hij zich al beter voelt of de medicijnen gaat delen met andere zieken. Daarnaast word malaria ook in stand gehouden door slechte levensomstandigheden op het gebied van hygiëne (bijvoorbeeld als er water uit onzuivere bronnen wordt gedronken) of als er geen geld is om de gebruikelijke rieten daken te vervangen door zink (waarin de malariamug niet kan nestelen). Nodig zijn daarom - naast medicijnen en muskietennetten - acties op het terrein van:
-    basis gezondheidszorg
-    infrastructuur: elektriciteit, water, wegen, vliegveld
-    economie
-    stimuleren van agrarische investeringen
-    basisonderwijs
-    betaalbare transport- en communicatiemogelijkheden.

Daarbij gaat het vooral om praktische en werkbare oplossingen. Zo heeft bijvoorbeeld een Arabische onderneming in Macha een zendmast neergezet. Daar gaat de winst heen en ondertussen doen de telefoons het!    

Dit alles heeft geleid tot grote activiteit op het Macha terrein. Macha omvat nu - behalve het ziekenhuis en het onderzoekscentrum -:

• een community center (het oude is afgebrand, maar er gaat een nieuwe, veel groter, centrum gebouwd worden);
• een Internet café dat wordt gerund door het IT-bedrijf LinkNet, dat ook draadloos internet verzorgt in het hele gebied rondom het ziekenhuis;
• een speelplaats voor de kinderen met vrolijk gekleurde speelobjecten;
• de slaapgebouwen voor onderzoekers en gasten;
• LinkNet Information Technology Academy training center;
• Elektriciteitsvoorziening;
• een radio station, en later TV;
• een primaire school voorziening: de kinderen krijgen nu tijdelijk les in het MICS House zolang de school nog in aanbouw is (voorbeeld van prioriteiten stellen);
• Ubuntu Village waar vele mensen kunnen wonen;
• ‘Macha airstrip', een vliegstrip waardoor de bereikbaarheid sterk verbeterd is.

En de resultaten mbt malaria zijn bijzonder: het aantal zieken en doden door malaria is met 90% teruggedrongen! In andere gebieden in Zambia wordt dit nog niet echt bereikt noch begrepen. De mensen zien in Macha veranderingen in een gebied waar geen toekomst was, waar nooit gedacht is aan de mogelijkheid dat het anders en beter kan dan in de tijd van hun (groot)ouders. Het inzicht in nieuwe mogelijkheden leidt ook tot nieuwe gedrag: huizen worden nagebouwd, men gaat ook zonnebloemen verbouwen, er wordt druk gebruik gemaakt van Internet (online een HBO-opleiding volgen, research doen, opzoeken hoe je nieuwe dingen kunt aanpakken). Internet wordt hier wel "God's greatest gift on earth" genoemd. Het is een vitale voorziening in het Community Development proces. Omdat hier draadloos Internet is, een voorziening die in de steden vaak niet beschikbaar is, worden ook goede gezondheidsspecialisten aangetrokken. Voor hen biedt het o.a. de mogelijkheid tot research en online benodigdheden bestellen.

Het doel (vergroten van de waardigheid, zelfstandigheid en zelfredzaamheid van de plaatselijke bevolking) kan bereikt worden door:

• het veranderen van de levensomstandigheden: perspectief en kansen bieden;
• ownership vorm geven;
• mogelijkheden aanbieden tot capacity building: ervaring en kennis;
• (nieuwe) vormen van gemeenschap creëren;
• rekening houden met CAPI (Capacity, Authority, Power en Influence);

Voorwaarde om aan het werk te kunnen is dat de samenleving en de mensen een open houding hebben (dus niet gesloten of geblokkeerd). Er moet een openheid zijn voor verandering.

Analyse vanuit Spiral Dynamics
Voorlopige conclusies: De Macha samenleving is dominant Paars met Blauwe elementen (LO kwadrant); Het kent een open waardesysteem; Deze samenleving wordt blootgesteld aan Oranje/Groene technologie en financiën; De complexiteit van de samenleving neemt - mede hierdoor - snel toe; Meer complexiteit vraagt om nieuwe waardesystemen; In individuele mensen ontwikkelen zich verschillende waardesystemen (tot en met Groen) (LB).

Een belangrijke vraag is: hoe ga je daarmee om? De ontwikkelingscapaciteiten en huidige mogelijkheden van mensen zijn verschillend. Er ontstaan dus ook verschillen.
De verandering van levensomstandigheden roept nieuwe vragen op.

De levensomstandigheden in Macha (de context) vragen om een volgende stap. De samenleving is er klaar voor (o.a. open waardesysteem). Levensomstandigheden zijn de aanjager van verandering en wijziging ervan vereist nieuw denken en gedrag. Een voorbeeld: door (langdurige) migratie dreigen gezinnen en families uiteen te vallen. De trek naar de stad, vaak begonnen vanuit het motief om voor het gezin te kunnen zorgen als het niet meer lukt op het platteland (Paars), is tegelijkertijd een Rood avontuur naar nieuwe oorden en verlokkingen. De vertrekkers (vooral mannen) en de achterblijvers (vooral vrouwen) moeten een nieuwe vorm van leven vinden. Ook het probleem van de honger is een ‘incentive' voor verandering. Blauw biedt meer stabiliteit dan Paars en kan beter reageren op hongersnood omdat ze beter georganiseerd is en vooruit kijkt. 

De neiging van een wij-gericht waardesysteem is om naar het volgende wij-gerichte waardesysteem te willen springen. Je ziet hetzelfde verschijnsel bij de ik-gerichte waardesystemen. Er is dus een neiging om van Paars naar Blauw te willen gaan, maar Paars verandert in Blauw via Rood. Wat je niet wilt is dat er te veel ongezond Rood ontstaat er basis voor chaos. Als we spreken over veranderingen gaat het in wezen over veranderingen in individuen. Een individu kan geen stadium overslaan. Dus een van de vragen is: Hoe kun je bij mensen die vanuit een dominant Paars waardesysteem leven, de ontwikkeling naar het Rode waardesysteem stimuleren?

Er is een spanningsveld tussen Rood zelfbewustzijn en het in stand houden van Relaties. In het Community Development proces gaat men een committment aan met en voor elkaar terwijl je ook voor jezelf moet leren opkomen.

Tegelijkertijd kunnen wel randvoorwaarden op maatschappelijk (collectief) niveau gecreëerd worden. Gezond Blauw (regels en structuur) verzekert ook het gezond kunnen voortbestaan van Paars, het biedt veiligheid. Binnen het kader van gezond Blauw kunnen mensen gaan experimenteren met Rood. Als de spelregels duidelijk zijn, komt er meer ruimte voor Rode expressie. Dus de volgende vraag is: Hoe kun je gezond Blauw introduceren in deze samenleving?

Alvorens op die vraag in te gaan kijken we nog even naar het willen behouden van de  ‘cultuur'? Wat wordt daar eigenlijk mee bedoeld? Gaat het om het behouden van de relaties? Gaat het om besef van historie? Gaat het om rituelen? Gaat het om een bepaald gedachtegoed? Is het misschien meer een opgelegde vraag vanuit het Westen (dat wij de kracht van de gemeenschapszin willen behouden)? Wie wil eigenlijk deze cultuur behouden? De mannen? Er is bijvoorbeeld polygamie. Waar gaat het om? We concluderen dat het begrip ‘cultuur' hier verwarrend is (omdat dat een element van alle waardesystemen is) en dat hier eigenlijk bedoeld wordt: Hoe kunnen we de volgende stap maken met behoud van de positieve Paarse elementen die we nu hebben?

Er moet tijd en aandacht zijn voor de community. In het Westen is in het verleden door Blauw veel weggedrukt van Paars. Toen was er nog geen bewustzijn van deze processen. Nu wel en dat betekent dat zij het anders kunnen doen dan wij toen. Hoe kun je dus het Paarse waardesysteem ‘transcend ànd include'?

Introductie van gezond Blauw op collectief niveau
De kerk is een van de instituties die een belangrijke plek heeft in de rurale samenleving. Nu vervult de kerk een functie in Paars (het bij elkaar houden van de mensen). Buiten het missiegebied is de religie ook veel animistisch. Zou de kerk ook een rol in Blauw kunnen gaan spelen?  Een belangrijke onderzoeksvraag daarbij is: "Waarom gaan mensen naar de kerk?". Is dat omdat ze verbinding met elkaar zoeken (Paars) of omdat er één God is om te dienen en geloof in schuld en beloning (Blauw)? Dit laatste kan een mooi kader zijn om Rood in te vatten. Experimenteren in Rood betekent ook fouten maken, maar in de kerk kun je bidden en vergeving krijgen. In Macha is dit nog nieuw terrein. Een voorbeeld: Een man kreeg straf en kwam terecht in de cel. Wanneer je in Paars iets doet wat tegen de regels in gaat, volgt volledige uitsluiting. In dit geval: geen eten brengen aan deze man.
Er wordt nu een tweesporenbeleid gevolgd: wel straffen als consequentie voor ongezond/onacceptabel gedrag en tegelijkertijd niet de man afschrijven (dus wel eten en drinken geven in de cel). Dat is gezond Blauw. In het geloof leggen mensen aan de ene kant de nadruk op "It is all in God's hands" (acceptatie van het lot - Paars/Blauw), aan de andere kant zien ze het ook als "a Gift of God" dat hun kind zijn/haar droom kan waarmaken (heeft een Oranje tintje).

De kern van de interventie zit in het expliciet maken van de afspraken die in Paars gelden. In Paars gelden impliciete en ongeschreven regels: zo doen we het hier. Blauw maakt deze regels expliciet. In Paars moet je lid zijn van de stam om ingewijd te worden in de regels. Met expliciete regels wordt het systeem opener. Regels kunnen op schrift gesteld worden, maar ook omgezet worden in beelden / symbolen wat in deze fase misschien beter past. 

Andere ingangen zijn de School en het Community Center. Daar komen de mannen bij elkaar om samen hun dromen waar te maken en om te sporten. Het initiatief van Esther om vrouwengroepen te starten, lijkt ook erg kansrijk. Vrouwen zijn de drijvende kracht in de community. Meer aandacht voor de rol van de vrouwen is een belangrijk aandachtspunt in Macha.

Ook jongerengroepen kunnen opgestart worden.  Het kenmerk van deze groepen is dat ze niet in de eerste plaats ‘family centered' zijn, maar zich vormen rond een bepaalde activiteit of doel. Er wordt dus een extra structuur voor sociale contacten geïntroduceerd en voor samenwerking moet je regels afspreken.